Bir hastalık, ameliyat, kırık ya da ilerleyen yaş nedeniyle günün büyük kısmını yatakta geçirmek zorunda kalan kişilere "yatağa bağımlı" ya da "yatalak" hasta denir. Uzun süre hareketsiz kalmak kendi başına yeni sorunlar doğurur: kaslar zayıflar, eklemler sertleşir, ciltte bası yarası riski artar, akciğerler tam havalanmaz. Yatağa bağımlı hastada fizik tedavi, Ankara'da Maltepe'deki merkezimizde, bu zincirleme sorunları azaltmak için planlanır.
Her yatağa bağımlı hastanın yeniden yürümesi mümkün olmayabilir. Ama yatakta dönebilmek, yatak kenarında oturabilmek ya da tekerlekli sandalyeye geçebilmek bile hastanın hayatını ve bakımı değiştirir. Hedefi gerçekçi koymak ve küçük adımları önemsemek bu yolun temelidir.
Merkezimizde FTR uzmanı hekim hastayı muayene eder, tedavi planı hekimin değerlendirmesinden sonra belirlenir. Merkeze gelmekte zorlanıyorsanız evden alma ve bırakma (servis) hizmeti hakkında bilgi için bizi arayın. Hastanın evde nasıl çevrileceğini, oturtulacağını ve hangi egzersizlerin yapılacağını seanslarda yakınlara da gösteririz. Ekibimizdeki hemşire, cilt ve bası yarası konusunda yakınlara yol gösterebilir.
Uzun süre yatmak vücudu nasıl etkiler?
Hareketsizlik, hastalığın kendisinden bağımsız olarak vücudun pek çok sistemini etkiler:
- Kaslar: Kullanılmayan kaslar hızla zayıflar, özellikle bacak ve gövde kasları.
- Eklemler: Uzun süre aynı pozisyonda kalan diz, kalça ve ayak bileği sertleşir; sonradan açılması zorlaşır.
- Cilt: Kemik çıkıntılarının üzerindeki cilt sürekli baskı altında kalınca bası yarası gelişebilir.
- Akciğerler: Yatarak nefes almak akciğerlerin alt bölümlerinin tam havalanmasını zorlaştırır; enfeksiyon riski artar.
- Dolaşım: Bacaklarda pıhtı oluşma riski artar; ayağa kalkınca tansiyon düşebilir.
- Kemikler: Yük binmeyen kemiklerde kemik kaybı hızlanabilir.
Fizik tedavinin hedefi, bu zincirin halkalarını mümkün olduğunca kırmaktır.
Kimler için? Hangi durumlarda gelinir?
- İnme sonrası yataktan kalkamayan hastalar
- Kalça kırığı ya da başka bir ameliyat sonrası yatağa bağlanan yaşlılar
- Uzun hastane veya yoğun bakım yatışı sonrası güçsüz düşen kişiler
- Parkinson, MS, demans gibi hastalıkların ileri döneminde hareket kabiliyeti azalan kişiler
- Kalp ya da akciğer hastalığı nedeniyle uzun süre yatan hastalar
- Evde bakım altındaki, eklemleri sertleşmeye başlamış hastalar
Hastalığa özel bilgiler için inme sonrası rehabilitasyon, kalça kırığı sonrası ve Alzheimer ve demansta hareket sayfalarımıza bakabilirsiniz.
Fizik tedaviye ne zaman başlanmalı?
Hareketsizliğin olumsuz etkileri birkaç gün içinde başlayabilir. Bu yüzden hekimin uygun gördüğü en kısa sürede başlamak önerilir. Hastanedeki yatış döneminde başlayan hareketlerin taburculuktan sonra kesintisiz sürmesi önemlidir.
Aylardır ya da yıllardır yatakta olan hastalarda da değerlendirme yapılabilir. Bu hastalarda amaç çoğunlukla eklem sertliğini azaltmak, oturma dengesini kazanmak ve bakımı kolaylaştırmaktır.
İlk muayene ve değerlendirmede neye bakıyoruz?
FTR uzmanı hekim hastanın hastalıklarını, ilaçlarını, kalp ve akciğer durumunu, kemik sağlığını değerlendirir. Güvenli hareketin sınırları bu muayeneyle belirlenir. Ardından fizyoterapist şunlara bakar:
- Eklem hareket açıklığı: Diz, kalça, omuz ve ayak bileğinin ne kadar açılıp kapandığı. Sertleşme (kontraktür) varsa derecesi ölçülür.
- Kas gücü (MRC ölçeği): Kasların 0 ile 5 arasında ne kadar güç üretebildiği.
- Braden Ölçeği: Duyu, nem, hareket, beslenme ve sürtünme durumuna göre bası yarası riskini puanlar. Puan düştükçe risk artar.
- Gövde Kontrol Testi: Yatakta dönme ve yatak kenarında oturma dengesini değerlendirir.
- Barthel İndeksi: Beslenme, tuvalet, transfer gibi günlük işlerde ne kadar yardım gerektiğini puanlar.
- Solunum: Öksürme gücü ve nefes alışverişi gözlenir.
Tedavi sürecinde neler yapıyoruz?
- Pozisyon verme: Eklemlerin sertleşmemesi ve cildin korunması için yatakta doğru yatış pozisyonları; yastık ve destek yerleşimi.
- Eklem hareketleri: Hastanın katılamadığı durumda eklemleri nazikçe hareket ettirme (pasif), katılabildiği ölçüde kendisinin yapması (aktif).
- Nefes egzersizleri: Derin nefes ve etkili öksürme çalışmaları.
- Yatak içi hareket: Yan dönme, köprü kurma, yatakta yukarı kayma.
- Oturma eğitimi: Önce destekli, sonra desteksiz yatak kenarında oturma; oturma süresini adım adım uzatma.
- Transfer eğitimi: Yataktan sandalyeye ve tekerlekli sandalyeye güvenli geçiş.
- Ayakta durma: Uygun hastalarda destekle ayağa kalkma ve ayakta kalma.
- Yakın eğitimi: Hastayı çevirme, kaldırma ve taşımada doğru teknik.
Nörolojik nedenle yatağa bağlanan hastalar için genel çerçeveyi nörolojik rehabilitasyon sayfamızda bulabilirsiniz.
Tedavi ne kadar sürer?
Süre, yatağa bağımlılığın nedenine ve süresine göre çok değişir. Kısa süreli yatış sonrası gelen hastalarda birkaç hafta içinde oturma ve transferde ilerleme görülebilir. Uzun süreli ve ilerleyici durumlarda ise düzenli, uzun vadeli bir bakım programı gerekir.
Seans sayısını ve süresini FTR uzmanı hekiminiz belirler. Ölçümleri belirli aralıklarla tekrarlayarak hem ilerlemeyi hem korunan düzeyi takip ederiz.
Evde neler yapabilirsiniz?
- Pozisyonu düzenli aralıklarla değiştirin. Sıklığı hemşire ve fizyoterapistinizle birlikte belirleyin.
- Topuklar, kuyruk sokumu, kalça yanları ve dirsekleri her gün kontrol edin.
- Çarşafı kırışıksız ve kuru tutun. Hastayı yatakta çekerek değil, kaldırarak ya da kaydırma örtüsüyle hareket ettirin.
- Hastanın durumu izin veriyorsa yemeği yatakta yatarak değil, oturarak yedirin.
- Gün içinde kısa sürelerle yatak kenarında ya da koltukta oturtun.
- Fizyoterapistin öğrettiği eklem hareketlerini her gün yapın.
- Hasta yatağı ve havalı yatak gibi yardımcı araçlar hakkında hekiminize danışın.
Yakınlar için
Yatağa bağımlı bir yakına bakmak fiziksel olarak da zorludur. Bakım verenlerde bel ağrısı sık görülür. Seanslarda hastayı çevirme ve kaldırma tekniklerini öğrenmek hem hastayı hem sizi korur. Mümkünse ağır işleri iki kişiyle yapın.
Hastanın kendi yapabildiği küçük işleri ona bırakın: kendi eliyle bardak tutmak, yatakta dönerken yardım etmek gibi. Bu küçük katkılar kas gücünü korur ve hastanın kendini daha iyi hissetmesini sağlar.
Uzun süreli bakım ruhsal olarak da yorar. Yardım istemek bir zayıflık değildir. Diğer ailelerin sıkça sorduğu konular için yakınlar için rehberimize bakabilirsiniz.
Hangi durumda hemen hekime başvurmalı?
- Bacakta tek taraflı şişlik, kızarıklık, sıcaklık ve ağrı (pıhtı olabilir)
- Ani nefes darlığı, göğüs ağrısı
- Ateş, öksürük, balgam, hızlı nefes alma (akciğer enfeksiyonu olabilir)
- Ciltte açılan, akıntılı ya da kötü kokan yara
- Ani kafa karışıklığı, uykuya meyil, yemeyi ve içmeyi reddetme
- İdrar miktarında belirgin azalma
Ani nefes darlığı, göğüs ağrısı ya da bilinç bulanıklığında 112'yi arayın.
SGK ile tedavi
Merkezimiz SGK anlaşmalıdır. Yatağa bağımlı hastalarda fizik tedavi, hekim muayenesi ve SGK kurallarına uygun rapor ile SGK kapsamında planlanabilir. Adımlar için SGK ile fizik tedavi rehberimize bakın.
Sık sorulan sorular
Yatağa bağımlı hastaya evde fizik tedavi yapılır mı?
Evde fizik tedavi hizmetimiz yoktur. Tedavi merkezimizde, hekim muayenesinden sonra yapılır. Merkeze gelmekte zorlanıyorsanız evden alma ve bırakma (servis) hizmeti hakkında bilgi için bizi arayın. Seanslarda pozisyon verme, transfer ve evde yapılacak egzersizler yakınlara da öğretilir.
Yatalak hasta tekrar yürüyebilir mi?
Bu, yatağa bağımlılığın nedenine, süresine ve hastanın genel durumuna bağlıdır. Bir hastalık ya da ameliyat sonrası kısa süre yatan hastalarda yeniden ayağa kalkmak mümkün olabilir. Uzun süreli ve ilerleyici hastalıklarda ise amaç çoğu zaman oturabilmek ve bakımı kolaylaştırmaktır. Gerçekçi hedefi hekim muayeneden sonra belirler.
Yatalak hastanın pozisyonu ne sıklıkla değiştirilmeli?
Genel öneri, bası yarası riski olan hastanın pozisyonunun düzenli aralıklarla değiştirilmesidir; birçok kılavuz yaklaşık iki saatte bir önerir. Ancak doğru sıklık yatağın türüne, cildin durumuna ve hastanın risk düzeyine göre değişir. Hemşire ve fizyoterapistimiz sizin için uygun bir plan önerir.
Yatalak hastaya hangi egzersizler yapılır?
Genellikle eklemleri tüm açıklığında hareket ettirme, hastanın katılabildiği ölçüde aktif hareketler, derin nefes çalışmaları, yatak içinde dönme ve kenarda oturma çalışılır. Hangi hareketin uygun olduğu hastanın hastalığına ve kemik, kalp ve akciğer durumuna göre değişir. Program hekim muayenesinden sonra belirlenir.
Yatağa bağımlı hasta fizik tedavisini SGK karşılıyor mu?
Merkezimiz SGK anlaşmalıdır. Fizik tedavi, hekim muayenesi ve SGK kurallarına uygun rapor ile SGK kapsamında planlanabilir. Ayrıntılar SGK ile fizik tedavi rehberimizde. Kayıt sırasında kimlik ve hastanın son raporlarını hazır bulundurmanız yeterlidir.
Yatalak hastada bası yarası nasıl anlaşılır?
İlk belirti genellikle kuyruk sokumu, topuk, kalça yanı gibi kemik çıkıntılarında, basınca rağmen solmayan kızarıklıktır. Koyu tenli kişilerde renk değişikliği mor ya da koyu görünebilir. Ciltte sıcaklık, sertlik ya da açılma varsa beklemeden hemşire veya hekime gösterin. Açık yaraların bakımı hemşire ve hekim tarafından yönetilmelidir.
Bu sayfadaki bilgiler genel bilgilendirme amaçlıdır ve muayenenin yerini tutmaz.
