Demans, hafıza, düşünme ve karar verme gibi zihinsel işlevlerin, günlük hayatı etkileyecek ölçüde azalmasıdır. Alzheimer hastalığı demansın sık görülen nedenlerinden biridir. Hastalık ilerledikçe yalnızca hafıza değil, yürüme, denge ve günlük işleri yapma becerisi de etkilenir. Alzheimer hastalarında fizik tedavi, Ankara Maltepe'deki merkezimizde bu hareket kayıplarını yavaşlatmak ve düşme riskini azaltmak için planlanır.
Fizik tedavi unutkanlığı tedavi etmez. Ama hareket etmeye devam eden bir kişi daha uzun süre kendi başına yürüyebilir, tuvalete gidebilir, sofraya oturabilir. Bu da hem hastanın onuru hem de ailenin bakım yükü için önemlidir.
Merkezimizde FTR uzmanı hekim hastayı muayene eder, tedavi planı hekimin değerlendirmesinden sonra belirlenir. Tanıdık bir yüz demanslı kişiler için önemli olduğundan her seansta aynı fizyoterapist çalışır. Refakatçinin seansa girmesini de öneriyoruz.
Kimler için? Hangi sorunlarla gelinir?
Demans ya da Alzheimer tanısı almış ve şu sorunları yaşayan kişiler için fizik tedavi düşünülebilir:
- Yürüyüşün yavaşlaması, adımların küçülmesi, ayak sürtme
- Dengesizlik, sık tökezleme ya da son zamanlarda düşme
- Sandalyeden kalkmakta, yatağa girip çıkmakta zorlanma
- Evden çıkmama, gün boyu oturma ya da yatma nedeniyle kuvvet kaybı
- Huzursuzluk, gece gezinmesi ile birlikte düşme riski
- Hastanede yatış ya da ameliyat sonrası hareketliliğin belirgin azalması
Hafif dönemdeki kişiler için amaç formu korumaktır. İleri dönemde ise amaç yatağa bağımlılığı geciktirmek ve bakımı kolaylaştırmaktır. İleri dönemde yatağa bağlanan hastalar için yatağa bağımlı hasta rehabilitasyonu sayfamız daha uygun bilgi içerir.
Fizik tedaviye ne zaman başlanmalı?
Tanıdan sonra, hareket sorunları başlamadan önce düzenli egzersize başlamak önerilir. Dünya Sağlık Örgütü ve NICE, demanslı kişilerin fiziksel olarak aktif kalmasının desteklenmesini önerir.
Ancak birçok aile, fizik tedaviyi bir düşmeden ya da hastane yatışından sonra düşünür. Bu da geç sayılmaz. Özellikle son birkaç ayda yürüme yavaşladıysa, bir düşme olduysa ya da hasta evden çıkmaz hale geldiyse bir değerlendirme için beklemeyin. Dengeyle ilgili ayrıntılar denge bozukluğu ve düşme riski sayfamızda.
İlk muayene ve değerlendirmede neye bakıyoruz?
FTR uzmanı hekim hastayı muayene eder, nöroloji ya da psikiyatri raporlarını ve ilaç listesini inceler. Bazı ilaçlar baş dönmesi ve düşme riskini artırabildiği için ilaç listesi önemlidir. Değerlendirmede yakının anlattıkları çok değerlidir: evde neyi yapabiliyor, neyi yapamıyor, ne zaman huzursuzlanıyor.
Fizyoterapistin kullanabileceği ölçümler şunlardır:
- Süreli Kalk ve Yürü Testi: Sandalyeden kalkıp 3 metre yürüyüp dönüp oturmanın süresini ölçer. Talimatı az olduğu için demanslı kişilerde uygulanabilir.
- Tinetti Denge ve Yürüme Testi: Oturma, kalkma, dönme ve yürüme sırasındaki dengeyi gözlemle puanlar.
- Kısa Fiziksel Performans Bataryası (SPPB): Ayakta denge, kısa mesafe yürüme hızı ve sandalyeden beş kez kalkmayı bir arada değerlendirir.
- Barthel İndeksi: Günlük işlerde ne kadar yardıma ihtiyaç duyulduğunu, yakının bilgisiyle birlikte puanlar.
- Çift görev yürüme: Yürürken basit bir şey söylemesini isteriz. Konuşurken yürüyüşün ne kadar bozulduğu düşme riskine dair ipucu verir.
Hafıza testleri (örneğin Mini Mental Test) hekim tarafından yapılır. Fizyoterapist bu testlere bakarak talimatları nasıl vereceğini planlar.
Tedavi sürecinde neler yapıyoruz?
Demanslı kişilerde egzersizin nasıl yapıldığı, ne yapıldığı kadar önemlidir. Programı şu ilkelerle kurarız:
- Kısa ve net talimat: Bir seferde tek bir istek, göstererek yaptırma.
- Tanıdık hareketler: Egzersizleri oturup kalkma, merdiven, top atma, yürüme gibi günlük hareketlere yerleştirme.
- Aynı sıra, aynı saat: Her seansta benzer akış hastanın alışmasını kolaylaştırır.
- Denge ve kuvvet: Özellikle bacak kuvveti ve ayakta denge, düşme riskini azaltmaya yönelik çalışılır.
- Yürüme eğitimi: Güvenli yürüme hızı, dönüşler, gerekirse baston ya da yürüteç seçimi.
- Transfer eğitimi: Yatak, sandalye ve tuvalete güvenli geçişi hem hastayla hem yakınla çalışma.
Tedavi ne kadar sürer?
Demansta fizik tedavi bir kür değil, düzenli hareketin hayatın parçası olmasını sağlayan bir süreçtir. Çoğu hastada birkaç haftalık bir dönemde program kurulur ve yakınlara öğretilir. Ardından evde devam edilir, belirli aralıklarla kontrol yapılır.
Seans süresi hastanın dikkatine ve yorgunluğuna göre ayarlanır; bazen daha kısa seanslar daha verimli olur. Toplam süreyi FTR uzmanı hekiminiz belirler.
Evde neler yapabilirsiniz?
- Her gün aynı saatte kısa bir yürüyüş yapın. Tanıdık bir yol seçin.
- Egzersizi günlük işe dönüştürün: sofrayı birlikte kurmak, çamaşır katlamak, bitki sulamak.
- Televizyon reklamları sırasında sandalyeden birkaç kez kalkıp oturmak gibi basit alışkanlıklar kurun.
- Evde yeterli ışık olsun; geceleri koridora ve tuvalete gece lambası koyun.
- Kaygan halıları kaldırın, kaymayan terlik yerine arkası kapalı ayakkabı tercih edin.
- Banyo ve tuvalete tutunma barı taktırın. Ayrıntılı liste evde düşmeyi önleme rehberimizde.
Hasta bir egzersizi yapmak istemiyorsa zorlamayın. Biraz sonra, farklı bir şekilde tekrar deneyin. Müzik çoğu zaman işe yarar.
Yakınlar için
Demanslı bir yakına bakmak uzun ve yorucu bir yoldur. Fizik tedavide sizin rolünüz büyüktür, çünkü hasta egzersizi çoğu zaman sizin hatırlatmanızla yapar. Seanslara katılmanızı, sorularınızı fizyoterapiste doğrudan sormanızı öneriyoruz.
Hasta size karşı sinirli ya da isteksiz olabilir. Bu kişisel değildir, hastalığın bir parçasıdır. Sakin bir ses tonu, göz teması ve tek adımlık talimatlar işbirliğini kolaylaştırır. Hastayı aceleye getirmemek düşme riskini de azaltır.
Kendinizi de koruyun. Hastayı kaldırırken sırtınızı değil bacaklarınızı kullanmayı seansta öğrenebilirsiniz. Bakımı ailede paylaşmak ve destek almak uzun vadede herkes için daha iyidir. Daha fazlası için yakınlar için rehberimize bakabilirsiniz.
Hangi durumda hemen hekime başvurmalı?
Demanslı kişiler bir sorunu her zaman anlatamaz. Bu yüzden davranıştaki ani değişiklikler önemlidir. Şu durumlarda hekime başvurun:
- Birkaç saat ya da gün içinde gelişen ani kafa karışıklığı, uykuya meyil ya da aşırı huzursuzluk (enfeksiyon gibi bir nedene bağlı deliryum olabilir)
- Başını çarptığı bir düşme, düşme sonrası basamama ya da bir bacağı kullanmama
- Yemek yerken sık öksürme, ateş, nefes darlığı
- Birden yürüyemez hale gelme
Ani yüz kayması, konuşma bozukluğu ve tek taraflı güçsüzlükte 112'yi arayın.
SGK ile tedavi
Merkezimiz SGK anlaşmalıdır. Hareket, denge ve yürümeye yönelik fizik tedavi, hekim muayenesi ve SGK kurallarına uygun rapor ile SGK kapsamında planlanabilir. Adımlar için SGK ile fizik tedavi rehberimize bakın.
Sık sorulan sorular
Alzheimer hastalarında fizik tedavi işe yarar mı?
Fizik tedavi Alzheimer'ı ya da unutkanlığı tedavi etmez. Ancak araştırmalar düzenli egzersizin demanslı kişilerde günlük işleri yapabilme ve hareketlilik üzerinde olumlu etkisi olabileceğini gösteriyor. Amaç yürümeyi, dengeyi ve bağımsızlığı mümkün olduğunca korumak, düşme riskini azaltmaktır. Uygunluğa hekim muayeneden sonra karar verir.
Demans hastası egzersiz talimatlarını hatırlamazsa ne olur?
Bu çok sık karşılaştığımız bir durumdur. Talimatları kısa tutar, hareketi göstererek yaptırır ve her seansta aynı sırayı izleriz. Egzersizleri yürüme, oturup kalkma gibi tanıdık günlük hareketlere yerleştiririz. Ev programı yakınlara yönelik yazılır, böylece evde siz yönlendirebilirsiniz. Hasta bir gün isteksizse zorlamayız, programı o güne göre sadeleştiririz.
Alzheimer hastası için evde fizik tedavi yapılıyor mu?
Evde fizik tedavi hizmetimiz yoktur. Tedavi merkezimizde, hekim muayenesinden sonra yapılır. Merkeze gelmekte zorlanıyorsanız evden alma ve bırakma (servis) hizmeti hakkında bilgi için bizi arayın.
Demans hastası seansa refakatçisiz gelebilir mi?
Demanslı hastalar için refakatçinin seansa girmesini öneriyoruz. Tanıdık bir yüz hastayı sakinleştirir, siz de evde yapılacakları yerinde öğrenirsiniz. Her seansta aynı fizyoterapistin çalışması da hastanın alışmasını kolaylaştırır. Seans sırasında hastanın gün içindeki davranışını, uykusunu ve iştahını da bize anlatabilirsiniz. Bu bilgiler, programı hastanın o günkü durumuna göre ayarlamamıza yardımcı olur.
Alzheimer fizik tedavisini SGK karşılıyor mu?
Merkezimiz SGK anlaşmalıdır. Hareket ve dengeye yönelik fizik tedavi, hekim muayenesi ve SGK kurallarına uygun rapor ile SGK kapsamında planlanabilir. Güncel kurallar için kayıt sırasında danışmanımıza sorabilirsiniz. Ayrıntılar SGK ile fizik tedavi rehberimizde. İlk gün hastanın ilaç listesini ve varsa nöroloji raporlarını getirmenizi rica ederiz.
Demans hastası sık düşüyor, ne yapmalıyız?
Sık düşme hekimle konuşulması gereken bir durumdur; ilaçlar, tansiyon düşüklüğü, görme ve idrar sorunları gibi pek çok neden olabilir. Hekim bu nedenleri araştırır. Fizik tedavide denge ve kuvvet çalışılır, evdeki riskler azaltılır. Başını çarptığı bir düşmeden sonra hastayı hemen hekime götürün.
Bu sayfadaki bilgiler genel bilgilendirme amaçlıdır ve muayenenin yerini tutmaz.
