Yaşlılarda Denge Bozukluğu Fizik Tedavi

Yürürken ayağınız takılıyor mu? Kalkarken bir an sendeliyor ya da evde duvarlara tutunarak mı dolaşıyorsunuz? Bunlar yaşlılarda denge bozukluğunun sık görülen işaretleridir. Çoğu kişi bunu "yaşlandık" diye geçiştirir. Oysa dengenin önemli bir kısmı çalışarak geliştirilebilir. Ankara Maltepe'deki merkezimizde denge bozukluğu ve düşme riski için fizik tedavi, ölçümle başlayan bir programla yürütülür.

Düşmeler yaşlılıkta ciddi bir sağlık sorunudur. Dünya Sağlık Örgütü'ne göre ölümcül düşmelerin en çok görüldüğü grup 60 yaş üstüdür. ABD'deki verilere göre 65 yaş üstündeki her dört kişiden birinden fazlası her yıl düşüyor. Bir kez düşmek, yeniden düşme riskini yaklaşık iki katına çıkarıyor.

Bu sayılar korkutmak için değil, önlemin önemini göstermek için. Düşmelerin bir kısmı önlenebilir. Tedavi planını FTR uzmanı hekimimiz muayeneden sonra belirler; fizyoterapistiniz her seansta sizinle çalışır.

Denge neden bozulur?

Denge, birkaç sistemin birlikte çalışmasıyla sağlanır: gözler, iç kulaktaki denge organı, ayak tabanlarından gelen his ve bunları hızla yanıtlayan kaslar. Yaşla birlikte bunların her biri biraz zayıflayabilir. Sonuç, tek bir büyük sorun değil, küçük sorunların toplamıdır.

Sık görülen nedenler şunlardır:

Kas güçsüzlüğü: Özellikle kalça ve bacak kaslarının zayıflaması
Hareketsizlik: Az hareket, daha fazla güçsüzlük; bu bir kısır döngüdür
İç kulak sorunları: Baş dönmesi ve dönme hissi (vertigo)
Görme sorunları: Katarakt, eski gözlük numarası, iki odaklı camlar
Ayaklarda his azalması: Diyabete bağlı sinir hasarı (nöropati) gibi
İlaçlar: Uyku ilaçları, sakinleştiriciler, bazı tansiyon ve idrar söktürücü ilaçlar. Dört veya daha fazla ilaç kullanmak da riski artırabilir.
Tansiyon düşmesi: Ayağa kalkınca kararma ve sersemlik
Nörolojik hastalıklar: İnme, Parkinson, MS, demans
Eklem sorunları ve ağrı: Diz ve kalça kireçlenmesi, ayak sorunları
Düşme korkusu: Kişinin hareketi azaltması ve adımlarını tedirgin atması

Nedenin araştırılması hekimin görevidir. Fizyoterapist teşhis koymaz; ama hangi becerinin zayıf olduğunu ölçer ve tedaviyi buna göre uygular.

Kimler için? Hangi belirtilerle gelinir?

Şu durumlardan biri sizi veya yakınınızı tanımlıyorsa değerlendirme yaptırmak faydalı olur:

Son bir yılda bir veya daha fazla kez düştünüz
Yürürken dengesiz hissediyorsunuz
Düşmekten korkuyor, bu yüzden dışarı daha az çıkıyorsunuz
Sandalyeden kalkarken kollarınızdan destek alıyorsunuz
Dönüşlerde, kaldırım inip çıkarken zorlanıyorsunuz
Kalça kırığı, protez ameliyatı veya inme sonrası dengeniz eskisi gibi değil

Birleşik Krallık'taki NICE kılavuzu da 65 yaş üstündeki herkese son bir yılda düşüp düşmediğinin sorulmasını önerir. Basit ama önemli bir sorudur.

Fizik tedaviye ne zaman başlanmalı?

İlk düşmeden sonra ya da henüz düşmeden, dengesizlik fark edildiğinde. Beklemek genellikle kas kaybını ve korkuyu artırır. Düşme sonrasında bir kırık veya kafa travması varsa önce onun tedavisi yapılır; rehabilitasyona ne zaman geçileceğine hekiminiz karar verir.

İlk muayene ve değerlendirmede neye bakıyoruz?

Önce FTR uzmanı hekim sizi muayene eder. Düşmelerin nasıl olduğu, kullandığınız ilaçlar, baş dönmesi, görme ve diğer hastalıklarınız sorulur. Ardından fizyoterapistiniz şu testleri yapar:

Süreli Kalk ve Yürü Testi: Sandalyeden kalkıp 3 metre yürüyüp geri döner ve oturursunuz. CDC'nin STEADI programına göre 12 saniye veya üzeri, düşme riskinin arttığını düşündürür.
30 Saniye Sandalyeden Kalkma Testi: Kollar göğüste, 30 saniyede kaç kez kalkabildiğiniz sayılır. Bacak gücünü gösterir.
4 Aşamalı Denge Testi: Ayaklar yan yana, yarı önde, arka arkaya ve tek ayak üzerinde 10'ar saniye durulur. Ayaklar arka arkaya iken 10 saniye duramamak, düşme riskinin arttığına işaret eder.
Berg Denge Ölçeği: Oturup kalkma, uzanma, arkaya bakma gibi 14 hareket puanlanır.
Tinetti Testi: Hem ayakta durma dengesi hem de yürüyüş özellikleri değerlendirilir.
Yürüme hızı: Kısa bir mesafede normal hızınız ölçülür.
Düşme korkusu anketi: Günlük işlerde ne kadar endişe duyduğunuz sorulur.

Bu sonuçlar başlangıç noktanızdır. Birkaç haftada bir tekrarlanarak ilerleme izlenir.

Tedavi sürecinde neler yapıyoruz?

Düşmeyi önlemede en güçlü bilimsel kanıt egzersiz içindir. Cochrane'in 2019 derlemesine göre, özellikle denge ve günlük hareketlere dayalı egzersizler düşme sayısını anlamlı ölçüde azaltıyor. Denge ile kas güçlendirmenin birlikte yapıldığı programlarda da benzer sonuçlar bildiriliyor.

Programınız şunları içerebilir:

Denge egzersizleri: Ayakların arasını daraltarak durma, ağırlık aktarma, tek ayak üzerinde durma. Başta tutunarak, sonra desteksiz.
Kas güçlendirme: Kalça, diz ve ayak bileği kasları için ilerleyen dirençli egzersizler. Bkz. egzersiz tedavisi.
Yürüme eğitimi: Adım uzunluğu, dönüşler, engel aşma, merdiven.
Yerden kalkma eğitimi: Düştüğünüzde güvenli şekilde nasıl kalkacağınızın pratiği.
Yardımcı cihaz: Baston veya yürütecin gerekip gerekmediği, boyu ve doğru kullanımı.

Denge tek başına egzersizle ele alınmaz. Hekiminiz gerekirse ilaçlarınızı gözden geçirir, göz veya kulak burun boğaz muayenesi, kemik yoğunluğu ölçümü ya da D vitamini değerlendirmesi isteyebilir. Kemik erimesi olanlar için osteoporozda fizik tedavi sayfamıza da bakabilirsiniz.

Tedavi ne kadar sürer?

Dünya düşme önleme kılavuzu (2022), denge ve güç egzersizlerinin haftada birkaç kez, ilerleyici biçimde ve en az 12 hafta sürdürülmesini önerir. Egzersiz bırakıldığında kazanımlar zamanla azalabilir. Bu yüzden amacımız sizi yalnızca seanslara değil, kalıcı bir alışkanlığa hazırlamaktır.

Genellikle merkezde yoğun bir dönemle başlanır, sonra ev programıyla devam edilir. Kesin seans sayısını hekiminiz belirler.

Evde neler yapabilirsiniz?

Size verilen egzersizleri sağlam bir sandalye veya mutfak tezgâhının yanında yapın.
Ayağa kalkmadan önce birkaç saniye yatağın kenarında oturun; özellikle gece.
Evde kaygan halıları kaldırın, yerdeki kabloları toplayın, koridora gece lambası koyun.
Arkası kapalı, kaymayan tabanlı ayakkabı veya terlik giyin; çorapla dolaşmayın.
Gözlüğünüzü takın. Yürürken iki odaklı veya yakın gözlük kullanmayın.
Telefonunuzu yanınızda taşıyın.

Evin oda oda kontrol listesi için evde düşmeyi önleme rehberimize bakın. Merkeze gelmekte zorlanıyorsanız evden alma ve bırakma (servis) hizmeti hakkında bilgi için bizi arayın.

Yakınlar için

Anneniz ya da babanız düştüğünü size söylemeyebilir. Utanmak veya "bakımevine gönderilme" endişesi yaygındır. CDC verilerine göre düşen yaşlıların yarısından azı bunu hekimine anlatıyor. Morluklar, yeni bir topallama ya da dışarı çıkmaktan kaçınma gibi ipuçlarına dikkat edin.

Suçlamadan, sakin bir dille sorun: "Son zamanlarda hiç tökezledin mi?"
İlk muayeneye ilaç listesini ve varsa düşmelerin ne zaman, nerede olduğunu gösteren notları getirin.
Evin düzenini onunla birlikte değiştirin; eşyaların yerini habersiz değiştirmek kafa karıştırabilir.
Her şeyi onun yerine yapmayın. Güvenli hareketleri kendi yapması kaslarını korur.

Daha fazlası için yakınlar için rehberimize bakabilirsiniz.

Hangi durumda hemen hekime başvurmalı?

Düşme sonrası kalça ağrısı ve bacağa yük verememe
Başını çarptıktan sonra baş ağrısı, kusma, uyku hali veya kafa karışıklığı (kan sulandırıcı kullananlarda daha dikkatli olun)
Ani başlayan baş dönmesiyle birlikte konuşma bozukluğu, yüzde kayma, çift görme veya kolda-bacakta güçsüzlük: 112'yi arayın
Düşme öncesinde bayılma, göğüs ağrısı veya çarpıntı
Kısa sürede tekrarlayan düşmeler

SGK ile tedavi

Merkezimiz SGK anlaşmalıdır. FTR uzmanı hekim muayenesi ve tedavi planıyla SGK kapsamında tedavi alabilirsiniz. Katılım payı gibi koşullar kayıtta bildirilir. Ayrıntılar: SGK ile fizik tedavi.

Sık sorulan sorular

Yaşlılarda denge bozukluğu neden olur?

Çoğu zaman tek bir neden yoktur. Bacak kaslarının zayıflaması, iç kulaktaki denge sisteminin yaşlanması, görmenin azalması, ayaklarda his kaybı ve bazı ilaçlar birlikte etki eder. İnme, Parkinson veya diyabet gibi hastalıklar da dengeyi bozabilir. Nedenin araştırılması için hekim muayenesi gerekir.

Denge bozukluğu fizik tedavi ile düzelir mi?

Kas güçsüzlüğü ve hareketsizliğe bağlı denge sorunları egzersizle sıklıkla gelişir. Araştırmalar denge ve kas gücü egzersizlerinin düşme sayısını azaltabildiğini gösteriyor. Ne kadar düzeleceği nedene ve düzenli çalışmaya bağlıdır; sonuç garanti edilemez. Hekiminiz muayeneden sonra gerçekçi beklentiyi sizinle konuşur. Ölçümler birkaç haftada bir tekrarlanarak gelişme izlenir.

Denge tedavisi kaç seans sürer?

Uluslararası kılavuzlar, etkinin görülmesi için denge ve güç egzersizlerinin haftada birkaç kez, en az üç ay kadar sürdürülmesini önerir. Bu sürenin tamamı merkezde geçmek zorunda değildir. Merkezdeki seanslar ev programıyla devam eder. Seans sayısını hekiminiz belirler. Egzersiz bırakıldığında kazanımlar zamanla azalabileceği için düzenli devam önemlidir.

Düşme korkusu için de fizik tedavi yapılır mı?

Evet. Düşme korkusu, kişinin hareketi azaltmasına ve bu yüzden daha da güçsüzleşmesine yol açabilir. Güvenli ortamda, adım adım zorlaşan denge çalışmaları kişinin kendine güvenini geri kazanmasına yardımcı olur. Yere düştüğünde nasıl kalkacağını öğrenmek de korkuyu azaltabilir. Korkunun azalması, kişinin yeniden dışarı çıkmasını ve günlük işlerine dönmesini kolaylaştırır.

Baston veya yürüteç kullanmalı mıyım?

Bu kişiye göre değişir. Yanlış boyda ya da gereksiz kullanılan bir yardımcı cihaz dengeyi bozabilir. Doğru seçilmiş bir baston ise güveni artırabilir. İlk değerlendirmede ihtiyacınız olup olmadığına, hangi tipin ve boyun uygun olduğuna bakılır ve doğru kullanımı öğretilir. Kendi başınıza aldığınız bir bastonu da ilk ziyarette yanınızda getirin.

Denge bozukluğu için SGK ile tedavi alınabilir mi?

Merkezimiz SGK anlaşmalıdır. FTR uzmanı hekimin muayenesi ve tedavi planıyla SGK kapsamında fizik tedavi alabilirsiniz. Katılım payı gibi güncel koşullar kayıt sırasında bildirilir. Süreç hakkında ayrıntılı bilgi SGK ile fizik tedavi rehberimizde yer alıyor. İlk ziyarette kimliğinizi, ilaç listenizi ve varsa önceki raporlarınızı getirmeniz yeterlidir.

Bu sayfadaki bilgiler genel bilgilendirme amaçlıdır ve muayenenin yerini tutmaz.

Yararlanılan kaynaklar (7)