MS (multipl skleroz), bağışıklık sisteminin beyin ve omurilikteki sinirlerin koruyucu kılıfına zarar verdiği, uzun süreli bir hastalıktır. Belirtiler kişiden kişiye çok değişir: yorgunluk, denge kaybı, bacaklarda güçsüzlük ve katılık, uyuşma, görme sorunları ve idrar kontrolünde zorluk bunlardan bazılarıdır. MS fizik tedavisi, Ankara Maltepe'deki merkezimizde bu belirtilerin günlük hayata etkisini azaltmak için planlanır.
MS'in tanısı ve ilaç tedavisi nöroloğunuz tarafından yürütülür. Fizik tedavi bu tedavinin yerine geçmez, onu tamamlar. MS'te fizik tedavinin iki yüzü vardır: bir yandan kuvvet, denge ve kondisyonu korumak; diğer yandan yorgunlukla baş etmeyi ve enerjiyi idareli kullanmayı öğrenmek.
Merkezimizde FTR uzmanı hekim sizi muayene eder, tedavi planı onun değerlendirmesinden sonra belirlenir. Her seansta aynı fizyoterapistle çalışırsınız. Konuşma veya yutma güçlüğü varsa hekiminiz sizi uygun bir uzmana yönlendirir.
Kimler için? Hangi sorunlarla gelinir?
MS tanısı almış ve şu sorunları yaşayan kişiler fizik tedaviden yarar görebilir:
- Günlük işleri yarım bıraktıran, dinlenmekle tam geçmeyen yorgunluk
- Yürürken dengesizlik, yalpalama, sık tökezleme
- Bacaklarda güçsüzlük, ayak bileğini kaldıramama (ayak düşüklüğü)
- Kaslarda katılık ve kramp benzeri kasılmalar (spastisite)
- Elde titreme veya beceriksizlik
- Atak sonrası kaybedilen işlevlerin tam geri gelmemesi
- Uzun süre oturmaya bağlı duruş bozukluğu ve ağrı
Hastalığın hafif döneminde olan ve formunu korumak isteyen kişiler de değerlendirme için başvurabilir.
Fizik tedaviye ne zaman başlanmalı?
MS'te egzersize ve fizyoterapiye tanıdan sonra, belirtiler henüz hafifken başlamak önerilir. Bu dönemde amaç kondisyonu ve kuvveti korumak, doğru egzersiz alışkanlığı kazanmaktır.
Atak döneminde tedavi nöroloğunuz tarafından yönetilir ve yoğun egzersiz çoğunlukla ertelenir. Atak geçtikten sonra, kaybedilen işlevleri geri kazanmak için bir rehabilitasyon dönemi planlanabilir. İlerleyici tip MS'te ise amaç, günlük işlerde bağımsızlığı mümkün olduğunca korumak ve düşmeleri önlemektir.
İlk muayene ve değerlendirmede neye bakıyoruz?
FTR uzmanı hekim sizi muayene eder, nöroloji raporlarınızı, MR sonuçlarınızı ve ilaçlarınızı inceler. Ardından fizyoterapistiniz şu ölçümleri yapabilir:
- EDSS (Genişletilmiş Engellilik Durum Ölçeği): MS'in yürüme ve diğer işlevler üzerindeki etkisini 0–10 arasında puanlar. Genellikle nöroloğunuz tarafından belirlenir; sizdeki son puanı bilmemiz faydalıdır.
- 25 Fit Süreli Yürüme Testi: Yaklaşık 7,5 metrelik mesafeyi ne kadar sürede yürüdüğünüzü ölçer. Yürüme hızındaki değişimi izlemek için kullanılır.
- Berg Denge Ölçeği: Günlük hareketler sırasındaki dengeyi ölçer ve düşme riskini gösterir.
- Süreli Kalk ve Yürü Testi: Sandalyeden kalkma, yürüme ve dönmeyi bir arada değerlendirir.
- Modifiye Ashworth Ölçeği: Kaslardaki katılığı (spastisiteyi) derecelendirir.
- Yorgunluk Şiddet Ölçeği: Yorgunluğun günlük hayatınızı ne kadar etkilediğini sizin cevaplarınızla ölçer.
- 6 Dakika Yürüme Testi: Dayanıklılığı ve yürürken ne zaman yorulduğunuzu gösterir.
MS'te belirtiler gün içinde ve mevsime göre değişebilir. Bu yüzden ölçümleri mümkünse benzer saatte tekrarlarız. Ne zaman kendinizi daha iyi hissettiğinizi bize söylemeniz, seans saatini ayarlamamıza yardım eder.
Tedavi sürecinde neler yapıyoruz?
MS fizyoterapisinde program kişiye göre şekillenir. Genel başlıklar şunlardır:
- Kuvvet egzersizleri: Özellikle kalça ve bacak kasları için, düşük tekrarla ve yeterli dinlenmeyle. Ayrıntılar egzersiz tedavisi sayfamızda.
- Aerobik egzersiz: Sabit bisiklet ya da yürüme bandında, kısa bölümlere ayrılmış ve serin ortamda.
- Denge ve yürüme eğitimi: Ağırlık aktarma, dönme, engel geçme.
- Spastisite yönetimi: Düzenli germe, pozisyonlama, gerekirse ortez (atel). İlaç ya da enjeksiyon kararı hekime aittir.
- Yorgunluk ve enerji yönetimi: İşleri güne yaymak, öncelik sıralamak, oturarak yapılabilecek işleri belirlemek gibi stratejiler.
- Yürüme yardımcıları: Baston, yürüteç ya da ayak bileği ortezi seçimi ve kullanım eğitimi.
Tedavi ne kadar sürer?
MS'te fizik tedavi, hastalığın seyrine göre dönemler halinde düşünülür. Çoğu hasta birkaç haftalık bir dönemden sonra ev programıyla devam eder. Atak sonrası, işlevlerde belirgin düşüş olduğunda ya da yeni bir sorun ortaya çıktığında yeni dönemler planlanabilir.
Seans süresi yorgunluğunuza göre ayarlanır; gerekirse seans içinde sık mola verilir. Toplam süreyi ve seans sayısını FTR uzmanı hekiminiz belirler. Ölçümleri tekrar ederek ilerlemeyi ya da korunan düzeyi sizinle paylaşırız.
Evde neler yapabilirsiniz?
- Egzersizi kendinizi en dinç hissettiğiniz saatte yapın; çoğu kişi için bu sabahtır.
- Kısa bölümler halinde çalışın; bir seferde 10 dakika, gün içinde birkaç kez.
- Serin bir odada çalışın, yanınızda soğuk su bulundurun. Sıcak duş ve banyodan hemen sonra egzersiz yapmayın.
- Germe hareketlerini her gün yapın; spastisite düzenli germeyle daha kolay kontrol edilir.
- Evdeki düşme risklerini azaltın; evde düşmeyi önleme rehberimiz yardımcı olabilir.
- Yorgunluk günlüğü tutun: hangi iş sizi ne kadar yoruyor, ne zaman dinlendiniz.
Sıcakta belirtilerin geçici olarak artması (Uhthoff belirtisi) genellikle serinleyince geçer. Ancak serinledikten sonra da süren yeni bir belirti varsa bunu nöroloğunuza bildirin.
Yakınlar için
MS'te yorgunluk dışarıdan görünmez. Hastanın "bugün yapamıyorum" demesi tembellik değil, hastalığın bir belirtisidir. Bunu anlamak ve günlük planı birlikte esnek tutmak hastaya büyük destek olur.
Seanslara katılabilirsiniz. Fizyoterapistin yanında germe hareketlerini ve güvenli transferi öğrenirseniz evde destek olmanız kolaylaşır. Hastanın yerine her şeyi yapmak yerine, enerjisini önemli işlere saklamasına yardım edin.
MS genellikle genç ve orta yaşta başlar; aile, iş ve çocuk bakımıyla iç içe bir hastalıktır. Ruh hali değişiklikleri ve depresyon sık görülebilir; bunları hekime iletmekten çekinmeyin. Diğer bilgiler için yakınlar için rehberimize bakabilirsiniz.
Hangi durumda hemen hekime başvurmalı?
Şu durumlarda nöroloğunuza ya da acil servise başvurun:
- 24 saatten uzun süren yeni bir belirti ya da eski bir belirtinin belirgin kötüleşmesi (atak olabilir)
- Ani görme kaybı veya çift görme
- İdrar yaparken yanma, ateş ile birlikte belirtilerde artış (enfeksiyon belirtileri artırabilir)
- Yutma güçlüğü, yemek sırasında sık öksürme
- Başını çarptığı bir düşme ya da düşme sonrası geçmeyen ağrı
Ani yüz kayması, konuşma bozukluğu ve tek taraflı güçsüzlükte 112'yi arayın.
SGK ile tedavi
Merkezimiz SGK anlaşmalıdır. MS için fizik tedavi, hekim muayenesi ve SGK kurallarına uygun rapor ile SGK kapsamında planlanabilir. İlk gün kimliğinizi, nöroloji raporlarınızı ve MR sonuçlarınızı getirmeniz yeterlidir. Ayrıntılar için SGK ile fizik tedavi rehberimize bakın.
Sık sorulan sorular
MS hastası egzersiz yapabilir mi?
Evet. Araştırmalar düzenli egzersizin MS'te yorgunluk, ruh hali ve günlük işlevler üzerinde olumlu etkisi olabileceğini gösteriyor. Egzersizin atak riskini artırdığına dair bir kanıt bulunmuyor. Önemli olan yoğunluğu doğru ayarlamak, dinlenme aralarını planlamak ve aşırı ısınmamaktır. Programı muayeneden sonra hekiminiz ve fizyoterapistiniz birlikte belirler.
MS atağı sırasında fizik tedavi yapılır mı?
Atak döneminde tedavi nöroloğunuz tarafından yönetilir. Bu dönemde yoğun egzersiz genellikle ertelenir; hafif pozisyonlama ve eklem hareketleri yapılabilir. Atak geçtikten sonra kaybedilen işlevleri geri kazanmak için rehabilitasyon planlanır. Ne zaman başlanacağına nörolog ve FTR hekimi birlikte karar verir. Bu dönemde tedaviyle ilgili sorularınızı önce nöroloğunuza iletin.
MS'te sıcak neden belirtileri artırır, ne yapmalı?
Vücut ısısı yükselince hasarlı sinirlerde iletim geçici olarak yavaşlayabilir. Bu yüzden sıcak havada ya da egzersiz sırasında belirtiler artabilir. Bu genellikle serinleyince geçer ve kalıcı hasar anlamına gelmez. Serin ortamda çalışmak, bol su içmek ve ara vermek yardımcı olur. Yeni bir belirti serinledikten sonra da sürüyorsa nöroloğunuza haber verin.
MS için fizik tedavi kaç seans sürer?
Seans sayısı belirtilere, hastalığın seyrine ve hedefe göre değişir. Çoğu zaman birkaç haftalık bir dönemden sonra ev programıyla devam edilir. Atak sonrası ya da işlevde belirgin bir düşüş olduğunda yeni dönemler planlanabilir. Sayıyı FTR uzmanı hekiminiz muayeneden sonra belirler. İlerleme düzenli ölçümlerle takip edilir ve sizinle paylaşılır.
MS fizik tedavisini SGK karşılıyor mu?
Merkezimiz SGK anlaşmalıdır. Hekim muayenesi ve SGK kurallarına uygun rapor ile fizik tedavi SGK kapsamında planlanabilir. Güncel katılım payı ve seans kuralları için kayıt sırasında danışmanımıza sorabilirsiniz. Ayrıntılar SGK ile fizik tedavi rehberimizde yer alıyor. İlk gün nöroloji raporlarınızı ve MR sonuçlarınızı getirmeniz planlamayı kolaylaştırır.
Bu sayfadaki bilgiler genel bilgilendirme amaçlıdır ve muayenenin yerini tutmaz.
Yararlanılan kaynaklar (6)
- mssociety.org.uk/living-with-ms/physical-and-mental-health/staying-active/ms-and-exercise
- mssociety.org.uk/about-ms/signs-and-symptoms/fatigue/managing-fatigue
- nationalmssociety.org/managing-ms/living-with-ms/diet-exercise-and-healthy-behaviors/heat-temperature
- nice.org.uk/guidance/ng220
- physio-pedia.com/Multiple_Sclerosis_(MS)
- noroloji.org.tr
