Kolunuzda ya da bacağınızda geçmeyen bir şişlik, ağırlık ve gerginlik hissi var mı? Yüzüğünüz, saatiniz veya ayakkabınız eskisinden dar mı geliyor? Bunlar lenfödemin işaretleri olabilir. Lenfödem, vücuttaki lenf sıvısının düzgün boşalamayıp dokularda birikmesidir. Ankara Maltepe'deki merkezimizde lenfödem tedavisi, FTR uzmanı hekim muayenesinin ardından kompleks dekonjestif tedavi ile yürütülür.
Lenf sistemi, dokulardaki fazla sıvıyı ve atıkları toplayıp kana geri taşıyan ince damarlardan ve lenf bezlerinden oluşur. Bu sistem hasar görürse sıvı birikir. En sık neden kanser tedavisidir: Meme kanseri ameliyatında koltuk altı lenf bezlerinin alınması veya ışın tedavisi kolda lenfödeme yol açabilir. Rahim, yumurtalık veya prostat kanseri tedavileri de bacaklarda lenfödem yapabilir. Daha az sıklıkla, lenf sistemi doğuştan zayıf olabilir.
Lenfödem çoğu zaman uzun süreli bir durumdur. Ama iyi haber şu: Doğru tedavi ve düzenli bakımla şişlik kontrol altına alınabilir. Tedavinin ne olacağını hekiminiz belirler; fizyoterapistiniz uygular ve size kendi bakımınızı öğretir.
Kimler için? Hangi belirtilerle gelinir?
- Meme kanseri tedavisinden sonra kolda, elde veya göğüs duvarında şişlik
- Jinekolojik kanser veya prostat kanseri tedavisinden sonra bacakta şişlik
- Kol veya bacakta ağırlık, dolgunluk, gerginlik hissi
- Parmakla bastırınca iz kalan (gode bırakan) ya da giderek sertleşen şişlik
- Tekrarlayan cilt enfeksiyonları
- Ameliyat sonrası kolu tam kaldıramama, omuz hareketinde kısıtlılık
Bacakta şişliğin başka birçok nedeni olabilir: kalp, böbrek, karaciğer hastalıkları, damar yetmezliği ya da bazı ilaçlar. Bu nedenle tedaviye başlamadan önce hekim değerlendirmesi şarttır. Özellikle yaşlılarda iki bacaktaki şişlik her zaman lenfödem değildir.
Lenfödemin evreleri
Uluslararası Lenfoloji Derneği (ISL) lenfödemi dört evrede tanımlar:
- Evre 0: Lenf sistemi etkilenmiştir ama görünür şişlik yoktur. Ağırlık hissi olabilir.
- Evre 1: Şişlik vardır; kol veya bacağı yukarı kaldırınca azalır. Bastırınca iz kalır.
- Evre 2: Şişlik yükseltmekle geçmez. Doku sertleşmeye başlar.
- Evre 3: Doku belirgin sertleşmiştir, cilt kalınlaşır, kıvrımlar oluşabilir.
Erken evrede başlanan tedaviye yanıt genellikle daha iyidir. Bu yüzden şişlik fark edildiğinde beklememek önemlidir.
Fizik tedaviye ne zaman başlanmalı?
Şişlik fark edildiği anda hekime başvurun. Kanser tedavisi alan kişilerde lenfödem tedavisine başlama zamanı, onkoloji hekiminizin görüşü de alınarak belirlenir. Aktif bir cilt enfeksiyonu varsa önce enfeksiyonun tedavi edilmesi gerekir.
İlk muayene ve değerlendirmede neye bakıyoruz?
FTR uzmanı hekim, şişliğin nedenini ve tedaviye engel bir durum olup olmadığını değerlendirir. Kalp yetmezliği, damarlarda pıhtı (derin ven trombozu), aktif enfeksiyon ya da bacak atardamarlarında ileri daralma varsa tedavi değişir veya ertelenir. Gerekirse ek tetkik istenir.
Fizyoterapistiniz ise şunlara bakar:
- Çevre ölçümü: Kol veya bacak, mezurayla belirli aralıklarla ölçülür. Sağlam tarafla karşılaştırılır. Bu ölçümler tedavi boyunca tekrarlanır ve değişimi sayıyla gösterir.
- Hacim hesabı: Çevre ölçümlerinden kol veya bacağın yaklaşık hacmi hesaplanabilir.
- Cilt ve doku muayenesi: Sertlik, renk değişikliği, yara, mantar enfeksiyonu. Parmağın arkasındaki cildin kaldırılıp kaldırılamadığına bakılır (Stemmer bulgusu).
- Eklem hareketi ve kas gücü: Özellikle omuz ve ayak bileği.
- Günlük hayat: Giyinme, ev işleri, ayakkabı giyme gibi işlerde zorlanma.
Tedavi sürecinde neler yapıyoruz?
Lenfödem tedavisinin temeli kompleks dekonjestif tedavidir (KDT; "şişlik giderici bütünleşik tedavi"). ISL uzlaşı raporunda da standart yaklaşım olarak yer alır. Dört ana parçası vardır ve bunlar birlikte uygulanır.
1. Manuel lenf drenajı (MLD): Fizyoterapistin cildi hafifçe ve belirli yönlerde esneterek yaptığı yavaş, ritmik bir tekniktir. Klasik masajdan farklıdır; derin basınç uygulanmaz. Sıvı, sağlam lenf yollarına doğru yönlendirilir. Bkz. manuel terapi.
2. Kompresyon (bası): Yoğun dönemde kol veya bacağa çok katlı, kısa gerilimli bandaj sarılır. Bandaj, azalan şişliğin geri dolmasını engeller. Şişlik azalıp dengelendiğinde size uygun ölçüde bası giysisi (kol manşonu, çorap) önerilir.
3. Egzersiz: Bandaj veya giysi takılıyken yapılan hafif egzersizler kas pompasını çalıştırır ve lenf akışına yardım eder. Omuz ve eklem hareketini korumak da amaçlanır. Bkz. egzersiz tedavisi.
4. Cilt bakımı: Lenfödemli ciltte enfeksiyon riski yüksektir. Nemlendirme, kesik ve sıyrıklardan korunma, tırnak bakımı ve mantarın önlenmesi öğretilir.
Tedavi iki dönemde ilerler:
- Yoğun dönem: Sık seanslarla şişliği azaltmak. Her seansta drenaj, bandaj ve egzersiz yapılır.
- Bakım dönemi: Kazanılanı korumak. Bası giysisi, günlük egzersiz, cilt bakımı ve gerekirse kendi kendine basit drenaj. Bu dönemde asıl iş sizdedir.
Tedavi ne kadar sürer?
Yoğun dönem genellikle birkaç hafta sürer. Seans sayısı şişliğin evresine, ne kadar zamandır olduğuna ve cildin durumuna göre değişir. Bakım dönemi ise uzun sürelidir. Kontrol ölçümleri belli aralıklarla tekrarlanır. Kesin süreyi FTR uzmanı hekiminiz belirler.
Evde neler yapabilirsiniz?
- Bası giysinizi önerildiği gibi, gün boyu kullanın. Yıpranan giysiyi yeniletin.
- Size öğretilen egzersizleri her gün yapın.
- Cildinizi her gün nemlendirin. Kesik, sıyrık ve böcek sokmalarına karşı dikkatli olun.
- Bahçe ve ev işlerinde eldiven kullanın. Tırnak etlerini kesmeyin.
- Çok sıcak banyo, sauna ve güneşte uzun kalmaktan kaçının.
- Sıkı yüzük, saat veya lastikli çorap kullanmayın.
- Uzun yolculukta ara verip hareket edin.
- Sağlıklı kiloyu korumaya çalışın; fazla kilo lenfödemi artırabilir.
Yakınlar için
Lenfödem, çoğu zaman kanser tedavisinden sonra gelen ikinci bir yük gibi hissedilir. Yakınınız yorgun ve kaygılı olabilir. Bandaj ve giysiler ilk başta zahmetli gelir. Sizin desteğiniz, tedavinin sürdürülmesinde büyük fark yaratır.
- Bandaj ve giysi takmayı birlikte öğrenin. Yaşlı hastalarda bası giysisini giydirmek zor olabilir; giyme yardımcı aletleri konusunda fizyoterapiste danışın.
- Cildi her gün birlikte kontrol edin: kızarıklık, sıcaklık, yara var mı?
- Evde düşme riskine dikkat edin. Bandajlı bacak ağır ve hantal olabilir; evde düşmeyi önleme rehberimiz yardımcı olur.
- Daha fazla öneri için yakınlar için rehberimize bakabilirsiniz.
Hangi durumda hemen hekime başvurmalı?
- Selülit (cilt enfeksiyonu) belirtileri: Kol veya bacakta kızarıklık, sıcaklık, artan ağrı ve şişlik; özellikle ateş, titreme ve halsizlikle birlikteyse. Bu durumda drenaj ve bandaj durdurulur, hemen hekime başvurulur.
- Kızarıklığın hızla yayılması veya ciltte kırmızı çizgiler
- Bir bacakta ani başlayan, ağrılı şişlik (damarda pıhtı olabilir)
- Nefes darlığı veya göğüs ağrısı: 112'yi arayın
- Bandaj altında şiddetli ağrı, uyuşma, parmaklarda morarma veya solukluk: bandajı hemen çıkarın
- Kanser tedavisi görmüş birinde yeni ortaya çıkan, hızla büyüyen şişlik
SGK ile tedavi
Merkezimiz SGK anlaşmalıdır. Lenfödem fizik tedavisi, FTR uzmanı hekimin muayenesi ve tedavi planıyla SGK kapsamında yapılabilir. Bası giysisi gibi malzemelerle ilgili koşullar SGK tarafından ayrıca belirlenir. Güncel bilgiyi kayıt sırasında alabilirsiniz. Ayrıntılar: SGK ile fizik tedavi.
Sık sorulan sorular
Lenfödem fizik tedavisi kaç seans sürer?
Yoğun tedavi dönemi genellikle birkaç hafta sürer ve bu dönemde seanslar sık yapılır. Seans sayısı şişliğin evresine, süresine ve cildin durumuna göre değişir. Ardından bakım dönemi başlar; bu dönem bası giysisi, egzersiz ve cilt bakımıyla uzun süre devam eder. Kesin planı hekiminiz belirler.
Lenfödem tamamen geçer mi?
Lenfödem çoğu zaman uzun süreli bir durumdur. Tedaviyle şişlik azaltılabilir, doku yumuşayabilir ve günlük hayat kolaylaşabilir. Ancak bakım önerileri bırakıldığında şişlik tekrar artabilir. Bu yüzden amaç, şişliği kontrol altında tutmayı ve bunu kendi başınıza sürdürebilmeyi öğrenmektir. Erken evrede başlanan tedaviye yanıt genellikle daha iyidir.
Manuel lenf drenajı normal masajla aynı şey mi?
Hayır. Manuel lenf drenajı, cildi hafifçe ve belirli yönlerde esneten, ritmik ve yavaş bir tekniktir. Kasları yoğurmaz, derin basınç uygulamaz. Amacı sıvıyı çalışan lenf yollarına doğru yönlendirmektir. Güçlü masaj lenfödemde yararlı değildir ve cilde zarar verebilir. Drenaj sırasında ağrı hissedilmemelidir; rahatsızlık duyarsanız fizyoterapistinize söyleyin.
Lenfödem bandajı ne kadar süre takılır?
Yoğun tedavi döneminde çok katlı bandaj genellikle gün boyu, çoğu zaman bir sonraki seansa kadar takılı kalır. Bandaj sıkı olmalı ama ağrı, uyuşma veya parmaklarda renk değişikliği yapmamalıdır. Böyle bir durumda bandajı gevşetip merkezimizi arayın. Kullanım süresini fizyoterapistiniz hekim planına göre ayarlar.
Lenfödem tedavisini SGK karşılıyor mu?
Merkezimiz SGK anlaşmalıdır. Lenfödem fizik tedavisi, FTR uzmanı hekimin muayenesi ve tedavi planıyla SGK kapsamında yapılabilir. Bası giysisi gibi malzemelerle ilgili kurallar ayrıca SGK tarafından belirlenir. Güncel koşulları ve katılım payını kayıt sırasında öğrenebilirsiniz. İlk ziyarette kimliğinizi ve kanser tedavinize ait raporları getirmeniz, planın doğru yapılmasına yardımcı olur.
Lenfödemi olan kol veya bacaktan tansiyon ölçülür mü, kan alınır mı?
Genel öneri, mümkünse lenfödemli koldan kan alınmaması, iğne yapılmaması ve tansiyon ölçülmemesidir. Bu önerinin ne kadar sıkı uygulanacağı kişiye göre değişebilir. Hastanede veya sağlık kuruluşunda işlem öncesi lenfödeminiz olduğunu mutlaka söyleyin ve hekiminizin önerisine uyun. Bu bilgiyi yanınızda taşıdığınız bir not kartına yazmak da işinizi kolaylaştırabilir.
Lenfödemde egzersiz yapılır mı?
Evet. Uygun egzersiz lenfödemin tedavisinin bir parçasıdır. Kasların kasılıp gevşemesi lenf sıvısının akışına yardım eder. Egzersizler genellikle bandaj veya bası giysisi takılıyken yapılır. Hangi egzersizlerin ve ne yoğunlukta yapılacağını fizyoterapistiniz size gösterir. Egzersizden sonra şişlikte belirgin artış olursa bir sonraki seansta bunu mutlaka paylaşın; program buna göre ayarlanır.
Bu sayfadaki bilgiler genel bilgilendirme amaçlıdır ve muayenenin yerini tutmaz.
